Öngörü (tahmin); belirsizliği yönetme, geleceği bilme arzusu... Öngörü, bir işin, olayın veya durumun gelecekte nasıl bir yol alacağını önceden anlayabilme ve buna uygun şekilde davranabilme yeteneği... Öngörü; geçmiş ve mevcut veri, bilgi ve analizlere (tahlillere) dayanarak gelecekteki potansiyel olayları, eğilimleri veya sonuçları tahmin etme eylemi... Öngörü; antik kâhinlerden modern veri bilimcilere kadar, belirsizliği yönetmek ve muhtemel sonuçları dillendirme... Öngörü; bilimsel yöntemler ve ileri teknoloji ile desteklenerek yapılan söylem... Öngörü; ne olacağını söylemekten ibaret değil, aynı zamanda kararlarımızı şekillendiren bilinçli varsayımlar... Öngörü; gelecekteki olaylar, eğilimler ve değerler hakkında bilgiye, verilere ve analizlere dayanan bilinçli bir açıklama yapma vetiresi/süreci... Tahminler kusursuz olmasa da, karar alma süreçlerinde çok önemli... Öngörülü bir kişi, kararlarını duygusal tepkilerden ziyade, durumları analiz ederek elde ettiği objektif çıkarımlara dayandırır... Öngörünün maksadı; önceden hazırlık yapmak, riskleri yönetmek, fırsatları değerlendirmek ve doğru zamanda doğru kararı alarak belirsizliğin etkisini en aza indirmek... Bir yöneticinin, ekonomik durgunluk sinyallerini önceden görerek, şirket maliyetlerini artırmadan önce bütçede kısıtlamaya gitmesi öngörülü bir davranıştır meselâ...
Öngörü, rastgele ve fala, şansa dayalı olarak yapılamaz... Öngörü yapabilmenin yöntemleri olmalı... Öngörü yöntemleri, nicel (kantitatif) ve nitel (kalitatif) yöntemler... Nicel yöntemde; geçmiş verilerin sayısal analizi yapılır, matematiksel modeller kullanılır... Büyük miktarda tarihsel verinin mevcut olduğu durumlarda en etkili olan yöntemdir, nicel yöntem... Zaman serisi analizi; geçmişteki değerlerin zaman içindeki desenlerinin (mevsimsellik, trend -eğilim, döngüsellik) çözümlenmesi (maddî ve düşünsel temel parçalarına ayırılıp, daha sonra parçaları ve aralarındaki ilişkilerin tanımlanarak sonuca gidilmesi)... Meselâ, üstel düzeltme (exponential smoothing) ve ARIMA (autoregressive integrated moving average –otoregresif, zaman serisi analizinde kullanılan ve bir zaman serisinin mevcut değerinin geçmiş değerlerinin bir fonksiyonu olduğunu varsayan istatistiksel entegre hareketli ortalama) modelleri gibi... Üstel düzgünleştirme veya üstel hareketli ortalama (EMA -exponential moving average), üstel pencere fonksiyonu kullanılarak zaman serisi verilerini yumuşatmak için kullanılan bir başparmak kuralı tekniği... Üstel hareketli ortalama tekniğinde, daha yakın tarihli verilere daha fazla ağırlık verilir ve sonuç olarak yeni verilere hızlı bir şekilde cevap verilir... EMA, trend takibi ve hızlı piyasa hareketlerini yakalamak için kullanılır... Regresyon analizi; tahmin edilen değişken (bağımlı değişken) ile onu etkileyen diğer faktörler (bağımsız değişkenler) arasındaki matematiksel ilişkidir... Nitel yöntemde; sayısal verinin yetersiz olduğu veya gelecekteki olayın benzersiz olduğu durumlarda insan yargısına, sezgiye ve uzman görüşlerine yer verilir... Delphi yöntemi; uzmanların anonim olarak tahminleri ve tahminlerin belli tur süreçleriyle konsensüse (uzlaşıya) ulaşana kadar devam etmesi... Bu, kişisel çatışmaları ve grup baskısını en aza indiren yöntem... Pazar araştırması; yeni bir ürünün veya hizmetin potansiyelini tahmin etmek için müşteri anketlerinin ve geri bildirimlerin kullanılması... Senaryo planlama; farklı muhtemel geleceklerin (en iyi durum, en kötü durum, en olası durum) tanımlanması ve her senaryo için hazırlık yapılması...
Öngörü dediğimiz şeyin de pabucu dama atılacak sanki... Yapay zekâ kullanımının artması nedeniyle... Makine Öğrenimi (Machine Learning) ve Yapay Zekâ (AI) teknikleri; geleneksel istatistiksel modellerin zorlandığı karmaşık ve doğrusal olmayan ilişkileri tespit etme yeteneğine sahipler... Derin Öğrenme (Deep Learning) modelleri; büyük veri kümelerini analiz ederek finans piyasaları, hava durumu veya müşteri davranışları gibi yüksek frekanslı olaylar için olağanüstü isabetli tahminler yapabilmekteler... Özellik Mühendisliği; yapay zekâ, tahmin doğruluğunu artırmak için hangi veri noktalarının en alâkalı olduğunu otomatik olarak belirleyebilmekte... Elbette AI destekli öngörünün de zorlukları var... Özellikle ‘kara kutu’ sorunu (bir AI modelinin neden belirli bir tahmini yaptığını anlamanın zor olması), bazı eleştiri ve şeffaflık endişelerine yol açmakta... Mükemmel bir tahmin imkânsız... Tahmin sürecini başarılı kılan temel ilkeler: Doğruluk ve yanılgı (error)... Tahminlerin ne kadar isabetli olduğunun sürekli olarak ölçülmesi ve analiz edilmesi gerekir... Tahmin yanılgısı ne kadar düşük olursa, model o kadar başarılı olur... Basitlik... En karmaşık model, her zaman en iyi tahmin edici değil... Anlaşılması ve sürdürülmesi kolay modeller, uygulamada daha kullanışlı... Esneklik... Küresel olaylar (pandemiler, jeopolitik değişimler) verilerdeki tarihsel kalıpları aniden değiştirebilir... Başarılı bir öngörü sistemi, bu tür aykırı değerlere (outliers) hızla uyum sağlayabilmeli... Sonuç... Öngörü, sadece matematiksel bir işlem değil, aynı zamanda stratejik düşünme... Geçmiş verilerden öğrenerek ve uzman görüşlerini entegre ederek, geleceğin belirsizliğine karşı bir kalkan oluşturabilmek gerek... Öngörü, yapay zekâyla desteklenmeli... Böyle olduğunda, öngörü disiplini, işletmelerin ve toplumların daha bilinçli, verimli ve dayanıklı kararlar almasını sağlayan vazgeçilmez bir araç olur... Geleceği kesin olarak bilemeyiz, ancak hazırlıklı olabiliriz ve geleceği şekillendirebiliriz...
Öngörülü olmak, basiret sahibi olmakla ilişkili... Basiret (Arapça, görmek, bilmek, sezmek, görme duyusu, sağduyu, şahit, delil, anlayış); ilahî nurla aydınlanmış kalbin hakikatleri görme kabiliyeti... Basiretli olmak; olanları, olacakları ve gerçeği görebilme, sezebilme ve buna uygun davranabilme kabiliyeti, sağduyu sahibi olmak... Basiretli olan; olayları derinlemesine kavrayarak, sonuçları akılla ve izanla doğru bir şekilde sezinler... Öngörülü olan; gelecekteki olayları, mevcut verileri, eğilimleri veya deneyimleri kullanarak tahmin eder... Basiretli olan; hem mevcut durumu derinlemesine anlar hem geleceği doğru bir şekilde sezinler... Öngörülü olan; daha çok gelecekteki olayları tahmin eder... Basiretli olan; daha kapsamlı ve derin bir anlar, akıl yürütür... Öngörülü olan daha spesifik tahminler ve teknik analizler yapar... Basiretli olan; içsel bir bilgedir, sezgileri kuvvetlidir ve doğru karar verir... Öngörülü olan, yoluyla dışsal verilerin analizini yapar... Basiretli olan; şimdiki anı doğru değerlendirir ve uzun vadeli sonuçlar elde eder... Öngörülü olan, geleceğe yönelik hareket eder... Öngörü ve basiretsizlik, birbirinin zıt kutupları... Öngörü; sezgisel veya analitik verilere dayanarak kestirebilme ve buna göre hazırlık yapabilme... Basiretsizlik, öngörüsüz olma durumu... Basiretsizlik; olayların gerçek yüzünü, ilerisini ve uzağını görememe, sağduyu ve ileri görüşlülükten yoksun olma hâli... Basiretsizce alınan kararlar; kısa görüşlülüğe, anlık dürtülere ve o anki duruma aşırı odaklanma yüzünden...
Öngörü, aslında önümüzü görebilmenin adımları... Öngörünün doğru olması; yolumuzu ve yapacaklarımızı nasıl planlayacağımızla, alacağımız risklerle ve verimlilikle ilintili... Bunun için neler yapılmalı? Stratejik planlama yapılmalı... Şirketler, bir sonraki çeyrekte ne kadar ürün satacaklarını ve rakiplerinin hangi hamleyi yapacağını tahmin ederek uzun vadeli stratejilerini belirlemeli... Risk yönetimi akıllıca olmalı... Finans kurumları, piyasa çöküşlerini veya kredi temerrütlerini tahmin ederek muhtemel zararlara karşı önlem almalı... Kaynak tahsisi amacına uygun yapılmalı... Devlet kurumları ve kuruluşları, nüfus artışını ve enerji ihtiyacını tahmin ederek altyapı projelerine ve bütçelerine yön vermeli... Operasyonel (çalışmaya hazır ve işlemleri gerçekleştirebilecek durumda) verimlilik esas olmalı... Üretim tesisleri, hammadde talebini öngörerek stok seviyelerini optimize etmeli ve israfı önlemeli...
Öngörü, bilgi ve tecrübeyi kullanarak geleceği aydınlatma çabası... Basiretsizlik ise, karanlıkta tökezlemek... Basiretle, öngörüyle, hoşgörüyle ve doğru görüşle aklımızı ve gönlümüzü harekete geçirebilmektir, aslında bütün mesele... Gerisi sadece kuru gürültü ve boş görü... Selam, sevgi ve saygılarımla.
